De natuurfilosoof en de draak.

Over de afbakening van het natuurlijke domein

in Middeleeuwen en vroeg-moderne tijd

Bij het bestuderen van het voortleven van de antieke tradities in de Middeleeuwse en latere wetenschap werd tot dusverre weinig aandacht besteed aan de aristotelische meteorologie. Specialisten op het gebied van de middeleeuwse filosofie concentreren zich vooral op logica en metafysica. Voor zover de fysica ter sprake komt gaat het meestal over meer abstracte onderwerpen. Onderwerpen als dampen en uitwasemingen laat men veelal links liggen. Aan de andere kant, de historici die tradities over concrete natuurverschijnselen onderzoeken doen dat voornamelijk aan de hand van natuurhistorische, medische of ook wel literaire tradities. Ook zij beroepen zich slechts zelden op meteorologische theorieën, die daarmee grotendeels tussen wal en schip terechtkomen.

Deze verwaarlozing lijkt evenwel niet terecht. Aristoteles' Meteorologia was een integraal deel van zijn Libri naturales en werd met de overige boeken aan de Europese universiteiten onderwezen. Zoals Ducos onlangs heeft betoogd, had de acceptatie van de Meteorologia belangrijke gevolgen voor het middeleeuwse denken als geheel (l). In dit artikel wil ik in het bijzonder stilstaan bij de betekenis voor het begrip van de natuurlijke werkelijheid. Op het eerste gezicht lijkt de aristotelische meteorologie wellicht een verzameling gedateerde en geïsoleerde theorieën met hooguit curiositeitswaarde. Echter, het waren deze op het oog bizarre theorieën die middeleeuwse geleerden de gelegenheid boden tot een rationele behandeling van natuurverschijnselen te komen - of beter gezegd, die het begrip "natuurverschijnsel" mogelijk maakten. Ik wil dat illustreren aan de hand van een verschijnsel waarvan de aard en het bestaan bij uitstek problematisch waren: de draak.

Draken hebben altijd zeer tot de Europese verbeelding gesproken. Dat is niet alleen duidelijk uit bestiaria en aanverwante werken, maar ook uit tal van andere geschriften, van heiligenlegenden tot ridderromans. De draak is de tegenstander bij uitstek. Het literaire motiefis vrijwel altijd dat van een strijd tegen de draak. De draak was een symbool van de duivel, van het kwaad dat